Դեկտեմբերի երկրորդն էր։ Մառախուղը իջել էր Ալեքսանդրապոլի վրա, ինչպես ճակատագրի վարագույրը, որ փակվում է մի մեծ ողբերգության ավարտին։ Ձյուն չէր գալիս, բայց օդը մրրկալից լռություն ուներ։ Կրկին մի գիշեր, երբ ազգերի ճակատագրերը որոշվում էին մոմի աղոտ լույսի տակ՝ մի սեղանի շուրջ, որտեղ նստածները հույսի ու պարտության խաչմերուկում էին։

Մյուս սեղանի շուրջ նստած էր Հայաստանը։ Չէ, ոչ ամբողջ Հայաստանը՝ չգիտակցող ժողովուրդը դեռ սպասում էր հրաշքի, մտածելով, որ աշխարհը չի թողնի, որ իրենց հայրենիքի սիրտը կտրվի։ Բայց այդ սեղանի շուրջ նստած էր մի խումբ հոգնած, վախեցած մարդիկ՝ կառավարության ներկայացուցիչներ, որոնք իրենց գլխավերեւում արդեն չէին տեսնում պետականության կայծը։

Քեմալական Թուրքիան գալիս էր ինչպես հսկա գայլ, որ արյան հոտ էր առել։ Եվ Հայաստանը՝ հոգնած, արյունաքամ, համաճարակներից փլուզված ու պատերազմներից խոցված, չուներ այլ զենք, քան՝ ստորագրելու մատիտը։
Ու այդ մատիտը մի կարճ վայրկյանում դարձավ ամենավտանգավոր զենքը՝ հայ ժողովրդի նոր վերքի գործիքը։

— Սա չպետք է լինի։ Սա ամոթ է։ Սա դավաճանություն է…
Չլսվեց այդ ձայնը։ Միգուցե լսվեց, բայց լռեցվեց։ Միգուցե ներսից է միայն լսվել՝ մի խուլ, անբառ մեղքի զգացողություն, որ մնում է տարիներով, սերունդներով։

Պայմանագրի տեքստը սառը էր, ինչպես դեկտեմբերի գիշերը։
Հայաստանը հրաժարվում էր Սևրի պայմանագրից։
Հայաստանը զիջում էր հազարավոր տարվա հողեր։
Հայաստանը պարտավորվում էր այլևս չհանդգնել խոսել իր իրավունքների մասին։

Բայց… արդյո՞ք Հայաստանը իսկապե՞ս խոսում էր այդ պահին։ Նրա ձայնը խլացել էր՝ հիվանդների հառաչի, որբերի լացի, ու դատարկ խանութների դռների ճռճռոցի տակ։
Ու հենց այդ լռության մեջ էլ կնքվեց մի պայմանագիր, որ ինքը՝ պատմությունը չընդունեց որպես լեգիտիմ։

Դեկտեմբերի 3-ին Հայաստանի Հանրապետությունը դադարեց գոյություն ունենալ։ Խորհրդային կարմիրները մտան Երևան՝ մեկը փոխարինեց մյուսին, բայց ժողովրդի աչքերում դեռ նույն սառնությունն էր։ Ինչ-որ բան կորսվել էր՝ ոչ միայն տարածք, այլ արժանապատվություն, հավատ, երազանք։

Ժամանակը կանցներ։ Պայմանագիրը կմնար թղթի վրա։ Չվավերացված։ Չընդունված։
Բայց ցավը՝ կմնար սրտերի մեջ։

Միայն հետագայում պատմաբանները կսկսեն հարց տալ.
Իրավասու՞ էր այն ստորագրած իշխանությունը։
Դավաճանություն էր, թե՞ փրկության փորձ՝ շնչակտուր պահին։

Բայց հարցերից առավել՝ մնաց մի զգացողություն։ Որպեսզի նման պայմանագրեր այլևս չստորագրվեն՝ հարկ է, որ ժողովուրդը երբեք չհասնի այն կետի, երբ իշխանությունն ընտրություն ունի միայն՝
կամ ստորագրել, կամ մահանալ գիշերվա մառախուղում՝ մոռացված աշխարհից։

Եվ գուցե ամենամեծ ցավն այն չէր, որ հողերը հանձնվեցին, այլ այն, որ ժողովուրդը այդ պահին միայնակ էր՝ լքված աշխարհից, դատարկ գազանանոցում՝ գայլերի դեմ մենակ կանգնած։

Հանրային Ձայն կուսակցություն