«Օգոստոսի 30-ին համաշխարհային մասշտաբով նշվում է «Անհայտ կորած անձանց միջազգային օրը»: Այս օրը, որը 2010 թվականին հաստատվեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից, նպատակ ունի առանձնացնել այն պարտավորությունները, որոնք պետությունները ունեն՝ պարզելու անհայտ կորածների ճակատագիրը և ապահովելու նրանց ընտանիքների տեղեկացվածությունը։ Հայաստանում այս խնդիրը դեռևս չի ստացել բավարար լուծում։ Ներկայումս շուրջ 2700 անհայտ կորած անձ կան։ Նրանց մեծ մասը անհետացել է ղարաբաղյան առաջին պատերազմի ժամանակ (1988–1994 թթ.), իսկ մյուսները՝ 2020 թ. 44-օրյա պատերազմի հետևանքով», այսպես նշվում է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի հայտարարության մեջ։

«ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակն արդեն 2004 թվականից մշտապես բարձրաձայնում է անհայտ կորածների և նրանց ընտանիքների իրավունքների պաշտպանության հարցը։ Կազմակերպությունը հետևողականորեն մատնանշում է մի քանի լուրջ խնդիրներ՝

• ընտանիքների՝ հարազատների ճակատագրի մասին տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի խախտումները,
• միասնական տեղեկատվական բազայի բացակայությունը,
• պետական մարմինների անարդյունավետ ու ժամանակ առ ժամանակ կրկնվող գործառույթները,
• ԴՆԹ փորձաքննությունների արդյունքներում առկա անճշտությունները,
• ընտանիքների՝ սոցիալական, իրավական, ֆինանսական և հոգեբանական կարիքների նկատմամբ անբավարար պետության աջակցությունը։

ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը՝ 2024-2025 թթ. ՄԱԿ-ի աջակցությամբ իրականացված ծրագրի շրջանակում, հոգեբանական և իրավական աջակցություն է տրամադրել մի շարք անհայտ կորած անձանց ընտանիքներին։ Կազմակերպությունը դիմել է ՄԱԿ-ի բռնի անհետացումների հարցերով աշխատանքային խմբին՝ պաշտպանում՝ նրանց իրավունքները։ Չորս անհայտ կորած անձանց գործով Խումբը 2025 թ. ապրիլին հարցումներ է ուղարկել Ադրբեջանին՝ խնդրելով տրամադրել տեղեկատվություն նրանց ճակատագրի վերաբերյալ։

ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը արդեն երկու տասնամյակ է, ինչ պնդում է օրենսդրական փոփոխությունների և անհայտ կորածների վերաբերյալ համապարփակ օրենքի ընդունման անհրաժեշտությունը։ 2024 թ. արդարադատության նախարարությունը վերսկսեց անհայտ կորածների վերաբերյալ օրենքի հայեցակարգի և նախագծի մշակման աշխատանքները։ Կազմակերպությունը ստացավ «Ռազմական գործողությունների հետեւանքով ստեղծված պայմաններում եւ հանգամանքներում անհայտ կորած անձանց մասին» օրենքի նախագիծը՝ առաջարկություններ ներկայացնելու համար։

2025 թ. մարտին ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը ներկայացրեց նախագծի իր նկատառումները։ Երկու շաբաթ անց այն հրապարակվեց իրավական ակտերի նախագիծների կայքում։ Նախագիծը, որում մասամբ ներառվել էին ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակի առաջարկները, հանրային քննարկման էր դրված մինչև 2025 թ. ապրիլի 10-ը։ ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը խոստացվեց ներկայացնել իր նոր առաջարկությունները։

Կազմակերպության նախագծային առաջարկությունների շուրջ որոշ զիջումներ են եղել, բացառությամբ այն մասի, որը վերաբերում է անհայտ կորածների հարցերը համակարգող պետական մարմնին։

Նախագծով առաջարկվում էր ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը որպես պատասխանատու մարմին նշանակել, ինչը ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը համարում է խնդրահարույց և ոչ արդյունավետ։ Այն կարծիքին է, որ այս հարցերը պետք է կարգավորի անաչառ և անկախ մարմին, քանի որ ԱԱԾ-ն չունի բավարար անկախություն և հանրային հաշվետվողականություն։ ԱԱԾ-ի գործունեությունը գաղտնի է, որը հակասում է հանրային վերահսկողությանը։

ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը առաջարկել էր ստեղծել ինքնավար մարմին, սակայն արդարադատության նախարարությունը այս առաջարկությունն անարդյունավետ է համարել՝ նշելով, որ այն կարող է լինել շատ ժամանակատար և ծախսատար գործընթաց։

ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը կրկին հաստատում է իր դիրքորոշումը՝ անաչառ և անկախ լիազոր մարմնի անհրաժեշտությունը՝ միջազգային չափանիշներին համապատասխան։

Ցավով պետք է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում անհայտ կորած անձանց կարգավիճակի և նրանց ընտանիքների պաշտպանության մեխանիզմների բացակայությունը շարունակում են խաթարվել՝ պայմանավորված քաղաքական կամքի և ռեսուրսների պակասով։

Այս պայմաններում, որպես այլընտրանքային լուծում, ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը օգոստոսի 18-ին դիմել է ՀՀ արդարադատության նախարարին՝ առաջարկելով դիտարկել ՀՀ դատախազությանը որպես այս հարցով լիազոր մարմին նշանակելու տարբերակը։ Դատախազությունը ունի բավարար անկախություն, հաշվետվողականություն ԱԺ-ին և հանդիսանում է սահմանադրական ինստիտուտ։

Միջազգային մեխանիզմների կիրառման տեսանկյունից, դեռևս 2007 թ. ԵԽԽՎ 1553 բանաձևով առաջադրված առաջարկությունների ոչ բավարարված կատարման վիճակը և Հայաստանում այդ վիճակի կարևորության մեջ ներգրավվածությունը նշվեցին «Անհայտ կորած անձանց և նրանց ընտանիքների իրավունքների պաշտպանության վիճակի ՀՀ-ում» զեկույցում։

Անհայտ կորածների և նրանց ընտանիքների պաշտպանության շարունակական կարևորությունը նկատի ունենալով՝ ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը 2023 թ. դիմել է Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար Մարիա Պեյչինովիչ Բուրիչին՝ պնդելով ստեղծել է այցելություն Հայաստան, Ադրբեջան և Լեռնային Ղարաբաղ՝ գնահատելու համապարփակ պահանջները։ Ի պատասխան՝ նշվում է, որ ԵԽԽՎ միգրացիայի հարցերով զեկուցող Փոլ Գավանը 2021 թ. եղել է Հայաստանում և Ադրբեջանում, ամփոփելով զեկույցը, որի հիման վրա ընդունվել է ԵԽԽՎ 2391 (2021) բանաձևը։

2025 թ. մայիսին Լրագրող Փոլ Գավանն կրկին դիմել է Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար Ալեն Բերսեին և հուլիսին մարդու իրավունքների հանձնակատար Մայքլ Օ՛Ֆլաերթին՝ խնդրելով կազմակերպել ԵԽ հատուկ զեկուցողի կամ ներկայացուցչի այցը Հարավային Կովկաս՝ Պատվիրակության 1553 (2007) բանաձևով առաջարկությունների կատարման վիճակը ուսումնասիրելու և քննարկելու համար։

Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է ամրապնդի 1553 բանաձևի առաջարկությունները։

Անհայտ կորածների խնդրի լուծումը պետք է դառնա պետության գերակա խնդիրը՝ կանոնավոր սոցիալական հոգատարության, հոգեբանական և իրավական աջակցության միջոցով։ Կարևոր է նաև արդարության և մարդու արժանապատվության ապահովումը։

Այսպիսով, անհայտ կորած անձանց խնդիրը դեռևս լուծումը չի գտել ՀՀ-ում, և անհրաժեշտ են համակարգված ու պատասխանատու քայլեր, ինչպես պետական, այնպես էլ միջազգային մակարդակով։

Իրավական, ինստիտուցիոնալ և սոցիալական բաղադրիչները դեռ չեն ստացել հասցեական լուծումներ, իսկ ընտանիքներն ապրում են անորոշության մեջ։

ՀՔԱ Վանաձորի գրասենյակը վերահաստատում է իր հանձնառությունը՝ շարունակելու ջատագովությունը և աջակցությունը՝ փորձելով խթանել ազգային օրենսդրական բարեփոխումները և կիրառել միջազգային մեխանիզմները՝ ապահովելու անհայտ կորած անձանց և նրանց ընտանիքների իրավունքները»,– նշված է հայտարարության մեջ։