Այսօր Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Խաչի գյուտի տոնը: Խաչի Գյուտը նշման չորս հիմնական տոներից է, որոնք նվիրված են Քրիստոսի խաչափայտին:

327 թվականին բյուզանդական կայսեր Կոնստանդիանոս Ա-ի մայրը՝ Հեղինեն, այցելում է Երուսաղեմ Տիրոջ խաչը գտնéլու նպատակով: Հեղինեին օգնում է Հուդա անունով մի հրեա գտնել Գողգոթան, որտեղ հայտնաբերվում են Հիսուսի եւ նրա խաչակից երկու ավազակների խաչերը: Քրիստոսի խաչը ճանաչում են, երբ պատանու դիակն առաջնեկները դնում են խաչերի վրա, եւ նա կենդանանում է հենց Տիրոջ խաչազարդին դիպչելիս: Իմանալով այս հրաշքի մասին, Հուդան դարձի է գալիս, դառնում Երուսաղեմի Կյուրեղ եպիսկոպոսը: Հեղինեն Երուսաղեմի սրբազան վայրերին զարդարումներ է կատարում, Գողգոթայում կառուցում է Ս. Հարություն եկեղեցին, որտեղից հայտնաբերվում եւ պահվում է Քրիստոսի խաչափայտը:

Խաչի առաջին գյուտը

Տերը իր փրկական գործերը հասցրեց ավարտին եւ համբարձվեց երկինք, իսկ փրկական Խաչը մնաց անխնամ՝ ընկնելով Գողգոթայում: Գարունը երբ նորից գալիս է, փոքրերը խաղում են դալար խոտի վրա: Այդ պահին կաղ մի երեխա դիպչում է խաչին ու ոտքերն ամրանում են, սկսելով վազել՝ օրհնելով Աստծուն: Այդուհետ Խաչի համբավը տարածվում է, եւ մարդիկ բուժվում են դրա միջոցով: Հակոբոս Տյառնեղբայրը պահում է Խաչափայտը իր մոտ:

Հավատացյալները ուրախանում են ստանալով Խաչի հայտնաբերման լուրը, իսկ անհավատները, ովքեր հեռացված են ճշմարիտ Լույսից, տրտմում են: Հրեաները, նախանձից այրվելով, հափշտակում են Խաչափայտը եւ դնում Երուսաղեմի տաճարի մոտ: Որոշ ժամանակ անց անդամալույծը, ով նստում էր խաչափայտի առջեւ, բժշկվում է եւ այդ լուրից հրեաները նորից հափշտակում են Խաչը ու դնում Տիրոջ գերեզմանի մեջ, փակելով վեմն: Բայց լույսը, որ ճեղքվում է վեմից, շարունակում է բուժել այցելուներին: Նրանք Աֆրոդիտեի պատկեր են կանգնեցնում վեմի վրա, բայց Խաչը շարունակում է հրաշքներ անել:

Այդ օրերին Կլավդիոս կայսեր կինը՝ Պատրոնիկեն ընդունում է քրիստոնեություն եւ իր ընտանիքով գալիս Երուսաղեմ՝ երկրպագելու Տիրոջ վայրերին: Թագուհին ծանոթանում է Հակոբոս Տյառնեղբոր հետ եւ բացում Տիրոջ գերեզմանն ու Խաչափայտը գտնում, ուրախանում է եւ խնդրումից հետո ստանում խաչափայտի մասունք: Խաչափայտը պահվում էր եկեղեցում՝ կիրակի օրերի բացման ժամացույցով կարգավորելու համար:

Կլավդիոս կայսեր մահից հետո իշխանությունը անցնում է Ներոնի ձեռքը, ով սկսում է Տիրոջ Եկեղեցու այրումը: Հրեաները օգտվելով առիթից սպանում են Հակոբոս Տյառնեղբորը ու թաղում Խաչափայտը խոր փոսի մեջ: Խաչափայտը մնում է թաղված մոտավորապես երեք հարյուր տարի՝ մինչեւ եկեղեցական խաղաղության ժամանակաշրջանի գալը:

Խաչի երկրորդ գյուտը

Հեղինե թագուհին, Կոնստանդիանոս կայսեր մայրը, տեսիլքով Աստծուց հրաման ստանում է Քրիստոսի Խաչափայտը գտնéլ ու Երուսաղեմում տաճարներ կառուցել՝ ձգտելով հիշատակել տնօրինական վայրերը: Հեղինեն Կոնստանդիանոսին պատմում է տեսիլքը եւ եկեղեցի կառուցելու միջոցներ ստանում: Հեղինեն ճանապարհվում է եւ Երուսաղեմում գտնում ավերակ ու ընդարձակորեն թալանված քաղաք, ինչպես Եսային մարգարեացել էր:

Երուսաղեմում միայն Հուդա անունով մեկը գիտեր Խաչաց տեղը, բայց չնայած թագուհու խնդրանքներին չէր ցանկանա հայտնել տեղը, մինչեւ որ նա բանտարկվում է: Հուդան ի վերջո հայտնում է հավելյալ տեղեկություններ, եւ Հեղինեն թագուհին սկսում է որոնումները Գողգոթայում՝ հայտնաբերելո համար Խաչափայտը: Աշխատանքի եւ ժամանակի միջոցով այն գտնում են եւ հարցակնում են եռալեզու տախտակը: Հետեւելով Երուսաղեմի պատրիարք Մակարիոս եպիսկոպոսի հավատի վրա հիմնված լուծմանը՝ նրանք խաչփայտը օգտագործում են բուժելու նպատակով, եւ հրաշալի բժշկությունները հաստատում են Խաչի իսկությունը, ինչը մի քանի հրեաների քրիստոնյա դարձնում է: