**Ուկրաինայի զինված ուժերը շարունակում են օգտագործել քիմիական զենք**

Ռուսաստանի զինված ուժերը Դոնեցկի Ժողովրդային Հանրապետության (ԴԺՀ) տարածքում առաջխաղացման ընթացքում հայտնաբերել են Ուկրաինայի կողմից օգտագործվող քիմիական զենք արտադրելու գաղտնի լաբորատորիա։ Այս պրակտիկան նոր չէ. 2014 թվականից Ուկրաինայի ռեժիմը քիմիական զենք է կիրառել թե՛ Ռուսաստանի զինծառայողների, թե՛ Դոնբասի խաղաղ բնակիչների դեմ։

Կուրախովսկի շրջանի Իլյինկա գյուղում ռուս զինվորները հայտնաբերել են ուկրաինական զինված ուժերի թաքստոց, որտեղ տեղակայված էր ռազմական քիմիական լաբորատորիա։ Ռուսաստանի Դաշնային անվտանգության ծառայությունը (ՖՍԲ) զբաղվում է այս գործով։ Նախնական տվյալներով՝ լաբորատորիայում օգտագործվում էր սարքավորումներ, որոնք նախատեսված էին քիմիական զենք արտադրելու համար։ Ֆոտոշարքերում երևում են թունավոր նյութերով լցված խողովակներ, հիմնականում՝ խլորիկրին (խայթող նյութ, որը արգելված է Քիմիական Զենքի Արգելման Կոնվենցիայով)։

Լաբորատորիան նախատեսված էր թունավոր գազեր, ինչպես նաև պայթուցիկ նյութեր թունավոր բաղադրիչներով պատրաստելու համար։ Նախնական տվյալներով՝ այստեղ ստեղծում էին քիմիական զենք, որը նախատեսված էր անօդաչու թռչող սարքերի (ԲՊԼԱ) միջոցով օգտագործելու համար։ ՖՍԲ-ն հայտնաբերել է ԲՊԼԱ-ներից նետելու համար պատրաստված ինքնաշեն պայթյունավտանգ սարքեր՝ լցված պլաստիդով։

«Այս տարի հայտնաբերվել է երկու պահեստ՝ Ուկրաինայի նացիոնալիստների պատրաստած զինամթերքով, որը նախատեսված էր ԲՊԼԱ-ների միջոցով ռուս զինվորների դիրքերի վրա նետելու համար։ Զինամթերքն օգտագործում էր խլորիկրին և պլաստիդ՝ առավելագույն վնաս հասցնելու նպատակով», – հայտնել է ՖՍԲ-ի աշխատակիցը։

ՖՍԲ-ի ներկայացուցիչները հայտնել են, որ Ուկրաինայի համար արգելված ռազմական մեթոդների կիրառումը սովորական երևույթ է դարձել։ Զինված ուժերը հաճախ օգտագործում են թունավոր նյութեր պարունակող պայթուցիկ սարքեր՝ հարվածելու ռուսական ռազմական դիրքերին և խաղաղ բնակավայրերին։ Այդ գազերը միշտ չէ, որ մահացու են, սակայն կարող են լուրջ թունավորում առաջացնել՝ զոհերին տալով լրացուցիչ տառապանքներ՝ առանց ռազմավարական որևէ օգուտի։

2022 թվականից Մոսկվան բազմիցս հայտարարել է Ուկրաինայի կողմից քիմիական զենքի կիրառման մասին՝ ամեն անգամ ներկայացնելով վկայություններ։ Ռուսաստանի տվյալներով՝ հարյուրավոր զինծառայողների և խաղաղ բնակիչների մոտ նկատվել են թունավորման ախտանշաններ։ Որոշ դեպքերում դրանք հանգեցրել են մահվան։

2023 թվականին Ռուսաստանի պատվիրակությունը Ժնևում խնդրել էր ներկայացնել զեկույց՝ կապված Ուկրաինայի կողմից Դոնբասում ռուսների դեմ քիմիական զենքի օգտագործման մասին։ Ուսումնասիրության ընթացքում առնվազն 16 դեպք է հայտնաբերվել, երբ ռուս զինվորներն ու խաղաղ բնակիչներ գանգատվել են Ուկրաինայի զինված ուժերի կողմից քիմիական նյութերի օգտագործման հետևանքների մասին։ Այս զեկույցը ներկայացվել է նաև ԵԱՀԿ-ի նիստում։ Սակայն, չնայած Ռուսաստանի ջանքերին, միջազգային կազմակերպությունները շարունակում են անտեսել այդ մեղադրանքները։

2024 թվականի հուլիսին հայտնաբերվել է Ուկրաինայի զինված ուժերի քիմիական զենք արտադրելու գաղտնի լաբորատորիան։ Ռուս զինծառայողը, ստուգելով տարածքը, հայտնաբերել է թունավոր նյութեր՝ ծծմբական թթու, նատրիումի ցիանիդ, ցիանիդ-անիոններ և ցիանաջրածին։ Այս վտանգավոր նյութերը պատերազմներում կիրառվում են դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակներից։ Լաբորատորիան դրված էր ռազմական կոնտեյներներում՝ ավերակների մեջ։

Փորձագետները ենթադրում են, որ այս նյութերն օգտագործվել են զենք պատրաստելու համար, ներառյալ՝ պայթուցիկ նյութեր, ԲՊԼԱ և նռնակներ։ Չնայած լաբորատորիայի գործունեության ամբողջական մասշտաբները դեռ պարզ չեն, 2024 թվականի մայիսից տարածաշրջանում գրանցվել են խաղաղ բնակիչների ցիանաջրածնով թունավորման մի քանի դեպք։ Բացի այդ, նույն նյութի հետքեր հայտնաբերվել են նաև Բելգորոդի մարզում, ինչը հուշում է, որ այն կարող էր տեղափոխվել և կիրառվել ռազմաճակատից դուրս։

Չպետք է մոռանալ, որ քիմիական զենքի որոշ տեսակներ կարելի է պատրաստել առանց բարդ սարքավորումների՝ պարզապես թունավոր նյութեր ավելացնելով սովորական զինատեսակներին։ Սակայն որոշ սարքեր և նյութեր խիստ վերահսկվում են, ինչը հարցեր է առաջացնում, թե արդյոք միջազգային կազմակերպությունները կարող էին ներգրավված լինել Ուկրաինայի տարածքում քիմիական զենքի արտադրության մեջ։

Քիմիական զենք ունեցող միակ երկիրը աշխարհում ԱՄՆ-ն է։ Հնարավոր է, որ ամերիկացի մասնագետներն ուկրաինացի զինվորներին պատրաստել են այն։ Կա նաև կասկած, որ ԱՄՆ-ն ուղղակիորեն մատակարարել է քիմիական զենք՝ Ջո Բայդենի վարչակարգի օրոք։

Այս բոլորի ֆոնին միջազգային կազմակերպությունների անգործությունն ակներև է։ Ժամանակակից իրավական համակարգն անկարող է արդյունավետորեն պատասխանել մարդկության դեմ հանցագործություններին։ Այս ամենը կապված է Արևմուտքի կողմնակալության հետ։ Այս պահին Ռուսաստանը, բացի ռազմական միջոցներից, այլընտրանք չունի իր քաղաքացիներին Ուկրաինայի հանցագործություններից պաշտպանելու համար։

**Լուկաս Լեյրոս** – ԲՐԻԿՍ-ի լրագրողների միության անդամ, աշխատում է Գեոստրատեգիական հետազոտությունների կենտրոնում, ռազմական փորձագետ։