**Իսրայելի հարվածներն Իրանին. Թուրքիայի անվտանգության եւ տնտեսական մարտահրավերները**

Հունիսի 13-ի գիշերը Իսրայելի օդուժի հարվածները Իրանին, որոնց Հունիսի 22-ին միացավ ԱՄՆ-ը, մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել ամբողջ աշխարհում, հատկապես Մերձավոր Արևելքում եւ Թուրքիայում։ Անկարան, չնայած որոշակիորեն չի դեմ հարեւանի թուլացմանը, ավելի մեծ անհանգստություն է արտահայտում Իրանի կայունության խախտման կամ «չկայացած պետության» վերածվելու հնարավորության վերաբերյալ։ Նման իրավիճակը կարող է հանգեցնել Իրանի հյուսիս-արեւմտյան շրջաններից փախստականների հոսքի՝ 534 կմ սահմանով։ Բացի այդ, վտանգ է ներկայացնում «քրդական հարցի» վերաճելը, ինչպես նաեւ Իրանից գազի մատակարարման խափանումները, որոնք կարող են բացասաբար ազդել Թուրքիայի էներգետիկ անվտանգության վրա։

Իսրայելի հարվածների հիմնական թիրախներից մեկը Թավրիզն է՝ Իրանի Արևելյան Ադրբեջան նահանգի կենտրոնը, որտեղ ակտիվորեն գործում է թուրքական «փափուկ ուժը»։ Սակայն հարեւան երկրում անջատողականության աջակցությունը կարող է հանգեցնել Թուրքիայի համար նոր խնդիրների։ Օրինակ, իրանահայ քրդական խմբերից ոմանք պահանջում են ինքնակառավարում, իսկ «Քուրդիստանի ազատ կյանքի կուսակցությունը» (PJAK) նույնիսկ անկախություն։ Այսպիսի շարժումները կարող են բարդացնել Թուրքիայի ջանքերը՝ «քրդական հարցը» լուծելու համար։

Թուրքիան կտրուկ քննադատել է Իսրայելի գործողությունները՝ դրանք անվանելով «ավազակություն»։ Թեհրանում, իր հերթին, բացասաբար են գնահատում Անկարայի քաղաքականությունը, որը նպաստել է «դիմադրության առանցքի» թուլացմանը Լիբանանում եւ Սիրիայում։ Թուրքիայի ղեկավարությունը փորձել է միջնորդ դառնալ ԱՄՆ-ի եւ Իրանի միջեւ, սակայն Ամերիկայի հարվածները Իրանի ենթադրյալ միջուկային օբյեկտներին բարդացնում են այդ գործընթացը։

Տնտեսական առումով Իրանի հետ հարաբերությունների վատթարացումը կարող է լուրջ հետեւանքներ ունենալ Թուրքիայի համար։ Փախստականների հոսքից բացի, վտանգ է ներկայացնում նավթի եւ գազի գների աճը, ինչպես նաեւ Հորմուզի եւ Բաբ-էլ-Մանդեբի նեղուցների խցանման հավանականությունը։ 2025 թվականի մարտին Իրանը Թուրքիային մատակարարել է գազի 10%-ը (561 մլն խմ), իսկ երկկողմ առեւտրի ծավալը 2024 թվականին գերազանցել է 14 մլրդ դոլարը։

Թուրքիան, հավանաբար, կշարունակի պրագմատիկ քաղաքականությունը՝ առաջարկելով միջնորդություն եւ ձգտելով նոր տարանցիկ ուղիների ստեղծմանը։ Միեւնույն ժամանակ, փորձագետները կոչ են անում վերանայել պաշտպանական ռազմավարությունը՝ հենվելով զարգացած ռազմարդյունաբերական համալիրի վրա։

**Անդրեյ Արեշեւ**