**Դոլարը շարունակում է թանկ լինել, չնայած վերջին 50 տարում ունեցած ամենացայտուն անկմանը**

**Հեղինակ՝ Ալբերտ Շտեք**

Չնայած վերջին հիսունամյակի ամենակտրուկ անկմանը՝ դոլարը դեռևս թանկարժեք է։ Այս իրավիճակը հիմնականում բացատրվում է ԱՄՆ-ի պարտքի բարձր մակարդակով, ինչը կարող է նշանակել, որ դրամի արժեքի հետագա անկումը անխուսափելի է։

1971 թվականի նոյեմբերին տասը խոշոր երկրների ֆինանսների նախարարներն անհրաժեշտության պատճառով հրավիրվեցին Հռոմում։ Աշխարհի արժույթային համակարգը կանգնած էր փլուզման եզրին։ Այդ ժամանակ ԱՄՆ-ի ֆինանսների նախարար Ջոն Քոնալին պատմության մեջ մտած մի նախադասություն արտասանեց. «Դոլարը մեր արժույթն է, բայց ձեր խնդիրը»։

Այսօր դոլարը «գլորվում է սարից», ինչը ԱՄՆ-ի ֆինանսական ապագայի համար լուրջ սպառնալիք է։ Մի շարք երկրներ կասկածանքով են նայում Ամերիկային։

Ճգնաժամի պատճառը Բրետոն-Վուդսյան համաձայնագրից ԱՄՆ-ի դուրս գալն էր։ Այդ համաձայնագիրը ապահովում էր դոլարի կայուն փոխարժեքը միջազգային առևտրում և կապում էր դոլարի արժեքը ոսկու ստանդարտին։ Համաձայնագրի լուծարումը և ոսկու ստանդարտից հրաժարումը հանգեցրին այսպես կոչված «Նիքսոնի շոկին». դոլարը կտրուկ անկում ապրեց՝ կորցնելով իր արժեքի կեսը կարճ ժամանակում։ Սա նաև եղավ որպես արձագանք ԱՄՆ-ի առևտրային հաշվեկշռի մեծ դեֆիցիտի։

Այսօր էլ ԱՄՆ-ը բախվում է նմանատիպ խնդիրների. երկիրը ունի ռեկորդային առևտրային դեֆիցիտ, իսկ դոլարը շարունակում է անկում ապրել։ 2025-ի առաջին կիսամյակում դոլարն արձանագրեց իր ամենախոշոր անկումը վերջին 50 տարում՝ ընդդեմ ֆրանկի և եվրոյի արժեզրկվելով ավելի քան 12%-ով։

Հիմնական հարցը հետևյալն է. արդյո՞ք մնում է վավեր Քոնալիի սկզբունքը («մեր արժույթը՝ ձեր խնդիրը»), թե՞ դոլարը հանկարծակի կդառնա ԱՄՆ-ի համար ծանր բեռ։

**Արդյո՞ք դոլարը կիջնի մինչև 55 ռապպեն**

Պատասխանը կախված է նրանից՝ դոլարի անկումը շուտով կավարտվի, թե՞ ամենավատը դեռ առջևում է։ Deutsche Bank-ի արժույթային վերլուծության գլխավոր Ջորջ Սարավելոսը նոր հետազոտության մեջ եզրակացնում է, որ դոլարը կարող է կորցնել իր արժեքի ևս 30-35%-ը։ Սա նշանակում է, որ դոլարի փոխարժեքը կնվազի 80 ռապպեից հասնելով 55 ռապպեի։

Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Քենեթ Ռոգոֆը նույնպես դոլարի ապագայի նկատմամբ թերահավատ է։ Ըստ նրա՝ 25 տարում դոլարը կկորցնի իր գերիշխող դիրքը աշխարհի արժույթային համակարգում։ Առաջին հերթին, Չինաստանը կդադարի կախված լինել ԱՄՆ-ից, բայց ոչ միայն այն։

Պատմական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դոլարը երբեք հատկապես ուժեղ արժույթ չի եղել՝ առնվազն շվեյցարական ֆրանկի համեմատ։ Մեկ դար առաջ մեկ դոլարը արժեր 5-6 ֆրանկ, իսկ այսօր՝ նախկին արժեքի յոթերորդ մասը։

Արժույթի անկումները միշտ եղել են թռիչքներով և ալիքներով։ 1970-ականներին դոլարի անկումից հետո եղավ կտրուկ վերականգնում։ Սակայն 1985 թվականին հինգ խոշոր տնտեսությունների միջև կնքված «Պլազա» համաձայնագրից հետո դոլարը կրկին ընդդեմ գերմանական մարկի և իենայի անկում ապրեց 50%-ով։

Այսպիսի ցատկերը դրամատիկ են թվում, սակայն փոխարժեքների ճշգրտումը անհրաժեշտ է նաև այլ պատճառով. տարբեր երկրներում գնաճի մակարդակները զգալիորեն տարբերվում են։ Օրինակ՝ վերջին հարուրյակում Շվեյցարիայում միջին տարեկան գնաճը կազմել է 1,9%, իսկ ԱՄՆ-ում՝ 3%։

Այսինքն՝ ՊՆԱՀ-ի (փաստացի արդյունավետ փոխարժեքի) տեսանկյունից դոլարը, չնայած վերջին ամիսների անկմանը, դեռևս գերագնահատված է համարվում։ Պատմական միջինին հասնելու համար դոլարը պետք է անկում ապրի ևս 10-15%-ով, իսկ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից առաջ գրանցած մակարդակի նկատմամբ՝ մինչև 30%։

Մեկ այլ տարածված ցուցանիշ է «Big Mac» ինդեքսը, որը համեմատում է տարբեր երկրներում համբուրգերի գները։ Վերջին հետազոտության համաձայն՝ դոլարը գերագնահատված է մեծամասնություն արժույթների նկատմամբ (բացառությամբ ֆրանկի և եվրոյի), իսկ չինական յուանն ու ճապոնական իենն առնվազն 40%-ով ենժան են։

Սակայն դոլարի արդար արժեքը որոշելն այնքան էլ հեշտ չէ՝ հաշվի առնելով դրա դերը որպես աշխարհի պահուստային արժույթ։ Իհարկե, դրա գերիշխանությունն այլևս բացարձակ չէ, ինչպես սկզբում էր։ Այնուամենայնիվ, արժույթային գործարքների 88%-ը դեռևս կատարվում է դոլարով։

Հարցն այն է՝ դոլարի անկումը ում կազմի վրա կդրոշմի ամենամեծ տագնապը։ Միայն մի բան է պարզ. ԱՄՆ-ի և մնացած աշխարհի միջև կուտակված անհամաչափությունները շատ մեծ են, և ով կվճարի ամենաբարձր գինը, դեռևս անհայտ է։