1980-ականների վերջին “Լադա Ռիվա” (այնպես էին անվանում “Ժիգուլին” Արևմուտքում) համարվում էր հնաոճ մեքենա, որը մարդիկ գնում էին՝ իր մատչելի գնի համար։ Այն հաճախ ծաղրանքի առարկա էր դառնում և բավականին ձանձրալի էր թվում։ Սակայն այդ կերպ մտածելը նույնն է, թե դատենք այն ֆիլմը, որի սկիզբը չենք տեսել և այն էլ՝ օտար լեզվով։ “Ժիգուլին” շատերի համար դարձավ առաջին մեքենա։ 40 տարվա ընթացքում այն ավելի է վաճառվել, քան Ford Model T-ն։ Ուրեմն որտեղից է գալիս այս մեքենան և ինչու էր ԽՍՀՄ-ը 1980-ականներին փորձում այն վաճառել Մեծ Բրիտանիայում։ Սա նրա պատմությունն է։

Ֆիատն ու Խորհրդային Միությունը համաձայնագիր ստորագրեցին 1966 թվականի օգոստոսին, մոդել 124-ի թողարկումից մի քանի ամիս հետո։ Սակայն այն չէր կարող դառնալ պաշտելի մեքենա ԽՍՀՄ-ի քաղաքացիների համար։ Ավելի մեծ 125 մոդելը տեսնում էին որպես այլընտրանք, բայց այն ևս մերժվեց, քանի որ հիմնված էր արդեն հնացած 1961 թվականի Fiat 1300 և 1500 մոդելների վրա։ Նոր մեքենայի արտադրության գործարանի տեղը ընտրվել էր երկու տարի առաջ, 1964-ին, և դա Տոլյատտի քաղաքն էր՝ Վոլգա գետի ափին։

ՎԱԶ-ը փորձեց արտահանել մեքենաներ “Ժիգուլի” անվամբ, սակայն այդ բառը շատ դժվար էր արտասանվում Արևմուտքում։ Որոշ մարդիկ այն արտասանում էին որպես “ժիգոլո”, որը լավագույն ասոցիացիա չէր։ Ուստի 1973 թվականին նրանք արագ անցան շատ ավելի պարզ “Լադա” անվան։ Բայց արդեն 1974 թվականին ՎԱԶ-ը տեսավ վաճառքի նոր հնարավորություններ։

Ֆիատը դադարեցեց 124 մոդելի արտադրությունը, և ՎԱԶ-ը որոշեց լրացնել շուկայի բացը իդենտիկ “Ժիգուլիներով”։ Դա վերաբերում էր բոլոր երկրներին՝ բացառությամբ Իտալիայի, քանի որ պայմանագրով այն արգելվում էր։ Սեդան և ունիվերսալ մոդելները սկսեցին հայտնվել եվրոպական շատ երկրներում որպես Լադա 1200 և 2101։ Օգնեց նաև այն, որ Fiat 124-ը արտադրվում էր ինչպես աջ, այնպես էլ ձախ ղեկի մոդելներով, ինչը թույլ էր տալիս այն վաճառել ողջ աշխարհում։

“Լադայի” գլխավոր առավելությունը ցածր գինն էր՝ ընդամենը 979 ֆունտ ստերլինգ Մեծ Բրիտանիայում 1973 թվականին, որի այժմյան համարժեքը շուրջ 12,000 ֆունտ է։ Սա գերազանց գին էր, ըստ էության, Fiat 124-ի համար, որը կարող էր դիմանալ ծայրահեղ պայմաններին և ուներ ընդամենը յոթ տարվա դիզայն։ 1973 թվականին Մեծ Բրիտանիայում կար 268 “Լադա” դիլեր։

1974 թվականին “Ժիգուլին” թարմացվեց ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ արտասահմանում։ Շարժիչը մեծացավ՝ հասնելով 1,3 լիտրի, նստատեղերն ավելի հարմարավետ դարձան, իսկ ներքին և արտաքին դիզայնը թարմացվեց։ Այդ ժամանակ ՎԱԶ-ը արտադրում էր տարեկան 750,000 մեքենա՝ դարձնելով այն աշխարհում երրորդ ամենաարտադրողական գործարանը։ Բայց խորհրդային քաղաքացիները դեռ սպասում էին հերթում մեկ տարի և ավել՝ մեքենա ստանալու համար։

1976 թվականին “Ժիգուլին” թարմացվեց՝ դառնալով 2106 մոդել, որը ԽՍՀՄ-ից դուրս հայտնի էր որպես “Լադա 1600″։ Ինչպես կարելի է գուշակել անունից, մեքենան ստացավ 1,6 լիտր շարժիչ՝ պարամետրերի փոփոխության արդյունքում։ Այն շատ ավելի հզոր չէր, քան հին 1,5 լիտր շարժիչը, բայց ուներ ավելի մեծ պտտող մոմենտ։ Թանկարժեք քրոմապատ մասերը փոխարինվեցին ավելի էժան տարբերակներով, ինչպես դա տեղի էր ունենում նաև արևմտյան մեքենաների հետ։ Պրեմիում դասի մոդելը ստացավ ժամանակակից հարմարություններ, ինչպես օրինակ՝ գլխաշորեր առաջին նստատեղերի համար։ Շատ փոփոխություններ չէին արվել արտաքինում՝ ըստ երևույթին հարգելով Fiat-ի բնօրինակ դիզայնը, բայց նաև, հավանաբար, մեծ ծախսերի պատճառով, որոնք կպահանջվեին նման փոփոխությունների համար։

Այդ ժամանակ ՎԱԶ-ը արդեն արտադրել էր չորս միլիոն մեքենա և “Ժիգուլին” արտահանում էր Կանադա՝ “Լադա Սիգնեթ” անվան տակ։ Այս բոլոր եկամուտները թույլ տվեցին ձեռք բերել նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպես օրինակ՝ 30 ճապոնական եռակցող ռոբոտներ, որոնք տեղադրվեցին ՎԱԶ գործարանում 1977-1981 թվականներին։

Ծավալների աճով՝ ՎԱԶ գործարանում՝ Խորհրդային Միության հերթը մեքենաների համար կրճատվեց մոտ մեկ տարվա։ “Լադան” մեծ գովազդային բյուջե ստացավ՝ փորձելով մեծացնել իր շուկայի բաժինը։ Մեծ Բրիտանիայում այն մասնակցեց Լադայի գավաթի մրցարշավներին 1982 թվականին, և այդ նույն տարին ընկերությունը հովանավորում էր սնուկերի մրցաշար The Classic-ը։ Մինչ այդ “Ժիգուլին” արդեն վաճառվում էր Նոր Զելանդիայում, որտեղ Խորհրդային Միությունը պայմանագիր էր կնքել Նոր Զելանդիայի կաթնամթերքի խորհրդի հետ։ ԽՍՀՄ-ը ստանում էր գառ և յուղ, իսկ նոր Զելանդացիները՝ “Ժիգուլի”, որոնցից շատերը օգտագործվել են որպես տաքսի։

ՎԱԶ-ը նոր մոդելի վրա աշխատել է մի քանի տարի։ “Սամարան” հայտնվեց ԽՍՀՄ-ում 1984 թվականին և Մեծ Բրիտանիայում՝ 1987-ին, բայց “Ժիգուլիի” արտադրությունը շարունակվեց, և այն վաճառվում էր որպես ավելի մատչելի այլընտրանք, արդեն իսկ էժան “Սամարային”։ Սա հանգեցրեց Մեծ Բրիտանիայում վաճառքների աճին՝ 1988 թվականին վաճառվել է 30,000 “Լադա”, համեմատած 20,000-ը երկու տարի առաջ։

Այն փոփոխությունները շատ քիչ էին, բայց՝ շարունակելով վաճառքը արևմտյան Եվրոպայում, 1992 թվականին ավելացվեցին վառելիքի ներարկման համակարգը և կատալիզատորներ՝ համապատասխանելու արտանետումների նորմերին։ “Լադան” 1995 թվականին Մեծ Բրիտանիայում նշում էր մեկ երրորդ միլիոն մեքենաների վաճառքը։ Սակայն, քանի որ “Սամարան” ավելի շատ էր վաճառվում, քան “Ժիգուլին”, իսկ արևմտյան մեքենաներն ավելի հայտնի են դառնում Ռուսաստանում՝ նրանց համար, ովքեր կարող են իրենց թույլ տալ, “Ժիգուլիի” օրերը հաշված էին։ Արտաքին օգնություն ստանալու նպատակով 2001 թվականին ստորագրվեց համատեղ բիզնես պայմանագիր General Motors-ի հետ, բայց ավելի կայուն ապագա ապահովվեց Renault-ի հետ 2008 թվականին, և ֆրանսիական ընկերությունը ի վերջո վերահսկող բաժնեմաս ստացավ նախկին խորհրդային ընկերությունում։

Նոր մոդելների վրա կենտրոնանալով, արտադրողը 2010 թվականին, 40 տարվա ընթացքում անսովոր 17,75 միլիոն մեքենաները թողարկելիս, դադարեցրեց “Ժիգուլիի” արտադրությունը։ Ինչպես Volkswagen “Բիթլին”, “Ժիգուլին” կարելի է գտնել ամբողջ աշխարհում՝ այնպիսի զարմանալի վայրերում, ինչպիսիք են Բրազիլիան, Կուբան և Անգոլան։ Կարծես թե “Ժիգուլիի” պատմությունն այստեղ ավարտվում է, բայց զարմանալիորեն՝ մեքենան դեռ արտադրվում էր՝ Եգիպտոսում։ Արտադրությունն այնտեղ սկսվեց 2002 թվականին և շարունակվեց մինչև 2015 թվականը, գրեթե 50 տարի անց, երբ Fiat-ը սկսեց 124 մոդելի արտադրությունը։

Երբ Օսկար Մոնտաբոնեն նախագծում էր 124 մոդելը 1960-ականների կեսերին, դժվար թե նա սպասեր, որ այն այսքան երկար կարտադրվի։ Բայց սա ցույց է տալիս, որ իտալացին նախագծել էր հիանալի դիզայն, որը ԽՍՀՄ-ում նորացվել էր՝ ստեղծելով մեքենաներ, որոնք դեռ ապրում են։