Հայաստանի 9 քրեակատարողական հիմնարկներում ներկայում պահվում է հաշմանդամություն ունեցող 109 դատապարտյալ և կալանավորված մարդ: Նրանց մեծամասնությունը ունի ֆունկցիոնալության միջին սահմանափակում: Կալանավորված 5 մարդ ունի ծանր և խորը ֆունկցիոնալության խանգարում, իսկ 16 դատապարտյալ՝ ծանր աստիճանի խանգարում, ինչը վկայում է առողջական լուրջ խնդիրների մասին: «Երևան-Կենտրոն» ՔԿՀ-ում հաշմանդամ անձինք չեն պահվում՝ հայտնում է «Հետքը»։

«Անհայտ է, թե 109 ազատազրկվածներից քանիսն են հաշմանդամ ճանաչվել ՔԿՀ-ում: Առողջապահության նախարարության «Քրեակատարողական բժշկության կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը չի իրականացնում վիճակագրություն առաջին անգամ հաշմանդամ ճանաչվածների վերաբերյալ: Այս վիճակագրության կարևորությունը բարձր է՝ որոշելու համար բանտային կյանքի ազդեցությունը առողջական վիճակի վրա, բայց Հայաստանում այն արժեքավոր չէ:

Ֆունկցիոնալության սահմանափակումը մարդու ֆիզիկական և հոգեբանական աշխատանքի, մասնակցության և միջավայրի պայմաններում նրա կյանքի հավասար մասնակցության կարողության սահմանափակումն է:

Եթե ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը ցածր է 4%-ից, անձը չի համարվում հաշմանդամ, քանի որ նրա առօրյա գործում խնդիրը էական չէ: 5-24% սահմաններում ֆունկցիոնալության գնահատված անձը նույնպես չի ճանաչվում հաշմանդամ, բայց նրա համար մշակվում է անհատական ծառայությունների ծրագիր՝ ելնելով ֆունկցիոնալության գնահատման չափանիշներից:

Եթե ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը 25-49% է, անձը ճանաչվում է որպես հաշմանդամության միջին աստիճան ունեցող: 50-74% սահմաններում՝ սահմանվում է որպես ծանր աստիճան: 75-100% սահմաններում՝ խորը սահմանափակում ունեցող և ճանաչվում է հաշմանդամ:

Հաշմանդամ ազատազրկվածներից 21-ը պահվում է «Դատապարտյալների հիվանդանոց» ՔԿՀ-ում, իսկ «Աբովյան» ՔԿՀ-ում՝ 4 անձ՝ կանանց և անչափահասների համար կանխատեսված վայրում:

9 հիմնարկներում հաշմանդամ ազատազրկվածների 76%-ը դատապարտյալ է, 24%-ը՝ կալանավոր:

Հաշմանդամության գնահատումը և խմբավորում իրականացվում է կառավարության որոշմամբ և առողջապահության նախարարի հրամանով:

Մարդու իրավունքների պաշտպանն իր 2024թ. զեկույցում մատնանշում է, որ բժշկական օգնությունն ու սպասարկումը մեկ հումանիտար պարտավորություն է: ՔԿՀ-ում ազատազրկված անձանց ծանր հիվանդության դեպքում պետք է տրամադրվի խնամք քրեակատարողական հաստատությունից դուրս՝ ընտանիքի անդամների խնամքի և արժանապատիվ կյանքի ավարտ ունենալու համար:

Անազատության մեջ գտնվողները հաղորդում են իրենց անհանգստության մասին ֆունկցիոնալության գնահատման գործընթացի բուժզննության ուշացումների վերաբերյալ: ՊՈԱԿ-ի ստորաբաժանումների բուժզննությունը հաճախ կազմակերպվում է ուշացումներով:

Կային դեպքեր, երբ արդարացի դիմումները գնահատակն էին ակնկալում 8 ամիս՝ ՄԻՊ-ի միջամտությունից հետո:

«Պաշտպանը նշում է, որ պատասխանատու մարմինների անգործությունը կամ ոչ պատշաճ մեթոդները խոչընդոտում են ազատազրկվածներին ստանալու հաշմանդամության կարգավիճակ և համապատասխան սոցիալական իրավունքներ»,– նկատվում է տարեկան զեկույցում:

Վերոնշյալը նկատի ունենալով՝ կարծում ենք, որ պատշաճ գնահատման դեպքում հաշմանդամ անձանց թիվ