Էմիլի Կոպ
Նախկինում հրապարակված չլինող փաստաթղթերից պարզվել է, որ ԱՄՆ-ի Միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID) տասնամյա ծրագրի ընթացքում առանց պաշտոնական համաձայնագրի հազարավոր վիրուսի նմուշներ է ուղարկել Ուհանի լաբորատորիա։

Փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ USAID-ը ֆինանսավորել է 11,000 նմուշների տեղափոխումը Յուննան նահանգից (որտեղ, ի թիվս այլոց, շրջանառվում են COVID-19-ի ամենամոտ բարեկամները) դեպի Ուհան, որը հետագայում դարձավ համաշխարհային պանդեմիայի էպիկենտրոն։ Սակայն գործակալությունը չի ապահովել հստակ երաշխիքներ, որ նմուշները չեն օգտագործվի կենսաբանական զենք ստեղծելու համար կամ մնան հասանելի ԱՄՆ կառավարության համար։

210 մլն դոլար արժողությամբ USAID-ի PREDICT (կրճատ՝ „Կանխատեսում“) համաճարակագիտական ծրագիրը, որն իրականացվում էր Կալիֆոռնիայի Դեյվիսի համալսարանի ղեկավարությամբ, հավաքում էր վիրուսների նմուշներ ամբողջ աշխարհով մեկ։ Սակայն 2019 թվականի նախնական պլանների համաձայն՝ այն չուներ երկարաժամկետ պահպանման հնարավորություն՝ ֆինանսավորման ավարտից հետո։

Չինաստանի համար USAID-ի կողմից պատրաստված նմուշների բաշխման պլանը հակիրճ էր. «Յուննանից տեղեկատվություն հարցնելու կարիք չկա։ Նրանք երբեք PREDICT-ի պաշտոնական գործընկեր չեն եղել։ Նրանց կողմից հավաքված բոլոր նմուշներն ուղարկվում են Ուհան՝ լաբորատոր հետազոտությունների և պահպանման համար»։

Խոսքը Ուհանի վիրուսաբանության ինստիտուտի (WIV) մասին էր, որը USAID-ի կողմից ֆինանսավորվող EcoHealth Alliance («Էկոլոգիական առողջության դաշինք») կազմակերպության սերտ գործընկերն էր և նախատեսվում էր մասնակցել պետդեպարտամենտի ուղղակի աջակցությամբ իրականացվող նմանատիպ ծրագրի։ Այս լաբորատորիան չի պահպանում կենսաբանական անվտանգության պահանջները և կապված է Չինաստանի Ժողովրդա-Ազատագրական բանակի (ԺԱԲ) հետ։

Այն վիրուսների շարքում, որոնց նմուշները հայթայթվել են USAID-ի միջոցներով, եղել է COVID-19-ի ամենամոտ բարեկամներից մեկը։

«USAID-ի նախկին ֆինանսավորման հետ կապված հետաքննությունները շարունակվում են»,– մեկնաբանել է Պետդեպարտամենտի բարձրաստիճան ներկայացուցիչը The Daily Caller-ին։ «Ամերիկյան ժողովուրդը կարող է վստահ լինել, որ Տրամփի վարչակազմի օրոք մենք չենք ֆինանսավորի այս վիճահարույց ծրագրերը»։

Ներքին փաստաթղթերը ստացվել են Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի հիման վրա US Right to Know («Ամերիկացիների իրավունքը՝ իմանալու») հանրային առողջապահության ոլորտում գործող ոչ առևտրային կազմակերպության կողմից ներկայացված հայցի արդյունքում։

Այս երեքշաբթի պաշտոնապես ավարտված USAID-ի ծրագրի դադարեցումը բանավեճեր է առաջացրել աշխարհի առողջության վրա դրա հետևանքների վերաբերյալ։ The Lancet ամսագրում հրապարակված մի ուսումնասիրություն, հիմնվելով համաճարակագիտական մոդելի վրա, հայտնաբերել է կապ USAID-ի ֆինանսավորման կրճատման և 14 միլիոն մարդու մահվան միջև։

Պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն այս երեքշաբթի հայտարարել է, որ USAID-ի ծախսերը հաճախ խաթարել են, այլ ոչ թե խթանել Ամերիկայի շահերը։

«Սառը պատերազմի ավարտից հետո Միջազգային զարգացման գործակալությունը, բացի ամերիկյան հարկատուների հաշվին արդյունաբերական մասշտաբի ոչ կառավարական կազմակերպությունների գլոբալ ցանց ստեղծելուց, այլեւս ոչ մի բանով չի կարող հպարտանալ»,– ասել է Ռուբիոն։ «զարգացման նպատակները հազվադեպ են իրականացել, անկայունությունը հաճախ սրվել է, իսկ հակաամերիկյան տրամադրությունները շարունակել են աճել»։

Ոչնչացված գործակալության կապը Ուհանի լաբորատորիայի հետ ևս ավելի է բծավորել նրա հեղինակությունը առողջապահության ոլորտում։

«USAID-ի՝ PREDICT ծրագրին վերաբերող 210 մլն դոլար արժողությամբ պայմանագիրը պետք է պահանջեր, որ բոլոր նմուշները (կամ դրանց պատճենները) պարտադիր փոխանցվեն ԱՄՆ-ի որոշ կառավարական հաստատության պահպանմանն»,– հայտարարել է Ռուտգերսի համալսարանի մոլեկուլային կենսաբան Ռիչարդ Էբրայտը՝ DCNF-ին տված հարցազրույցում։ «PREDICT-ի խարդախությունը անտեսել է դա»։

Ո՛չ Կալիֆոռնիայի Դեյվիսի համալսարանը, ո՛չ էլ պետդեպարտամենտը չեն արձագանքել մեկնաբանությունների հարցումներին։

Արդյո՞ք ԱՄՆ-ն ֆինանսավորել է կորոնավիրուսի նախահայրեն։

Ուհանի լաբորատորիայում պահվող բազմաթիվ վիրուսներ կարող էին հայթայթվել ամերիկյան միջոցներով, սակայն մնացել են անհասանելի ԱՄՆ-ի պետական մարմիններին, որոնք հետաքննում են կորոնավիրուսի ծագումը։

Ենթադրվում էր, որ նմուշները կպահվեն հետազոտության և փորձարկման համար՝ մասնավորապես՝ բիոնյութերի տասնամյա պահպանմամբ։ Սակայն փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ USAID-ի պաշտոնական պայմանագրում այդ պահանջը բացակայել է։

Նմուշների համար պատասխանատու էին երկու անձ՝ Ուհանի վիրուսաբանության ինստիտուտի Բեն Հուն, որը, ըստ հաղորդումների, 2019 թվականին հիվանդացել էր կորոնավիրուսին նման ախտանիշներով, և Փիթեր Դաշակը, որը կորցրել էր դաշնային ֆինանսավորումը՝ ԱՄՆ կառավարության կողմից հանրային անվտանգությանը վտանգ ներկայացնելու համար Ուհանում հետազոտությունների վերահսկողության անբավարարության պատճառով։

Ո՛չ Հուն, ո՛չ Դաշակը չեն արձագանքել մեկնաբանությունների հարցումներին։

Փաստաթղթերից պարզվում է, որ PREDICT-ի կապալառուները քննարկել են վայրի կենդանիներից վերցված և Հնդկաստանում, Լիբերիայում, Մալայզիայում, Կոնգոյի Հանրապետությունում եւ Չինաստանում պահվող վիրուսների նմուշները։ Որոշ նմուշներ պահվում էին այսպես կոչված «վիրուս-տրանսպորտային միջավայրերում» (VTM), որոնք թույլ են տալիս հետազոտողներին պահպանել կենդանի վիրուսները՝ լաբորատոր հետազոտությունների համար։

«Ոչ այնքան դժվար է պահանջել պայմանագիրը և ուղեկցող փաստաթղթերը, որոնք կարգավորում են հարաբերությունները և սահմանում նմուշների փորձարկման ու պահպանման ապահովման պրոտոկոլը»,– նշել է Guttman, Buschner & Brooks ընկերության գործընկեր Ռուբեն Գուտմանը՝ DCNF-ին տված հարցազրույցում։ «Ցանկացած գիտական նախաձեռնության համար անհրաժեշտ է վստահություն արդյունքների նկատմամբ։ Իսկ դրա համար անհրաժեշտ են փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են ձեր մեթոդաբանության հուսալիությունը»։